Gửi bình luận
Viện Chiến lược Phát triển Kinh tế số
Hiện tại, người ta không chỉ đo quyền lực bằng quyền quản lý, mà bằng khả năng định hình hành vi, ưu tiên và hệ giá trị của xã hội. Ở cấp độ đó, giới siêu giàu đang vận hành như những tác nhân chính trị không chính thức của kỷ nguyên toàn cầu hóa.
Trong phần lớn lịch sử hiện đại, quyền lực chính trị và kinh tế tuy liên hệ với nhau nhưng vẫn có ranh giới rõ ràng. Nhà nước ban hành luật, doanh nghiệp vận hành trong khuôn khổ đó, và xã hội được định hình bởi các thiết chế công cộng. Tuy nhiên, trong thế giới phương Tây, ba thập kỷ gần đây đã chứng kiến cấu trúc này đang biến đổi theo một hướng chưa từng có tiền lệ: sự nổi lên của một tầng lớp siêu giàu có thể ảnh hưởng đến cả chính sách, văn hóa lẫn nhận thức xã hội mà không cần thông qua các cơ chế dân chủ truyền thống.
Sự thay đổi này không phải là danh nghĩa, mà là về quy mô. Theo danh sách năm 2026, hơn 3.400 tỷ phú đang nắm giữ tổng tài sản khoảng 20,1 nghìn tỷ USD, tăng thêm khoảng 4 nghìn tỷ USD chỉ trong một năm. Riêng cá nhân Elon Musk hiện kiểm soát khối tài sản khoảng 839 tỷ USD, con số tương đương GDP của một quốc gia trung bình.
Hình thức quyền lực mềm rõ ràng nhất của tầng lớp này là thông qua từ thiện quy mô lớn. Các quỹ sử dụng tài sản cá nhân được chuyển hóa thành ảnh hưởng chính sách toàn cầu. Bill Gates là ví dụ tiêu biểu. Thông qua Quỹ Gates, ông đã xây dựng một trong những hệ thống can thiệp y tế lớn nhất thế giới, với ngân sách hàng năm khoảng 8,6–9 tỷ USD và kế hoạch chi tiêu tổng cộng lên tới 200 tỷ USD trong 2 thập kỷ tới.
Ở bề nổi, điều này mang lại lợi ích rõ rệt: giảm tử vong trẻ em, kiểm soát dịch bệnh và mở rộng tiếp cận vaccine. Nhưng ở mức độ cấu trúc, nó tạo ra một dạng quyền lực có thể định hình sự "ưu tiên toàn cầu". Bởi, khi một tổ chức tư nhân đóng góp gần 10% ngân sách của Tổ chức Y tế Thế giới trong một số giai đoạn, thì vấn đề thực hiện chính sách và quyết định sẽ tập trung chính sách vào vấn đề gì sẽ nằm trong tay tổ chức tư nhân đó.
Điều này tạo ra một sự dịch chuyển vai trò mà nhiều nhà nghiên cứu gọi là "tư nhân hóa chính sách công". Các vấn đề được tài trợ sẽ được ưu tiên giải quyết, các vấn đề không phù hợp với chiến lược của nhà tài trợ sẽ bị đẩy ra ngoài vùng quan tâm. Quyền lực mềm trong trường hợp này nằm ở việc lựa chọn những gì sẽ được tiến hành.
Nếu Bill Gates đại diện cho quyền lực thông qua phân bổ nguồn lực, thì Elon Musk, Mark Zuckerberg và bộ đôi Google là Larry Page, Sergey Brin nắm quyền lực thông qua kiểm soát hạ tầng thông tin.
Trong kỷ nguyên số, quyền lực nằm ở việc sở hữu nội dung nhưng quan trọng hơn là việc quyết định ai nhìn thấy nội dung đó. Elon Musk, với nền tảng X và hơn 200 triệu người theo dõi, có thể tác động trực tiếp đến cách thông tin lan truyền trên phạm vi toàn cầu. Một nghiên cứu về hoạt động chính trị của ông cho thấy chỉ cần một tương tác (retweet hoặc bình luận), lượng tiếp cận của một nhân vật chính trị có thể tăng vọt hàng triệu lượt trong thời gian ngắn.
Quan trọng hơn, việc kiểm soát thuật toán mang lại khả năng định hình cấu trúc dư luận. Thuật toán có thể khuếch đại một quan điểm hoặc làm suy yếu quan điểm khác, tạo ra một môi trường thông tin mà các "sự thật" không chỉ được phản ánh mà còn được kiến tạo nên. Đây là một dạng quyền lực tinh vi và nó định hướng được sự chú ý của dư luận.
Mark Zuckerberg có thứ quyền lực mềm tương tự nhưng ở cấp độ hệ sinh thái. Với hàng tỷ người dùng trên Facebook và Instagram, Meta kiểm soát môi trường tương tác xã hội của một phần lớn dân số thế giới. Những thay đổi nhỏ trong thuật toán phân phối nội dung có thể ảnh hưởng đến kết quả bầu cử, xu hướng xã hội và thậm chí cả hành vi tiêu dùng.
Trong khi đó, thông qua Google, Larry Page và Sergey Brin kiểm soát điểm khởi đầu của tri thức hiện đại. Công cụ tìm kiếm giúp người dùng truy cập thông tin, nhưng nó cũng là thứ quyết định thông tin nào là "có giá trị nhất". Khi các mô hình AI ngày càng tích hợp sâu vào tìm kiếm, loại quyền lực này mở rộng từ việc hiển thị thông tin sang việc định hình cách con người hiểu về thế giới.
Bên cạnh công nghệ và từ thiện, quyền lực mềm của giới siêu giàu thể hiện rất rõ trong lĩnh vực chính trị thông qua tài trợ, vận động hành lang và các cấu trúc gián tiếp.
Tại Hoa Kỳ, sau phán quyết Citizens United, các cá nhân giàu có có thể đổ tiền vào các chiến dịch chính trị với quy mô chưa từng có. Năm 2024, khoảng 100 gia đình tỷ phú đã chi tới 2,6 tỷ USD cho các cuộc bầu cử liên bang. Con số này tương đương 1/6 tổng chi tiêu cho vận động chính trị toàn quốc. Đến năm 2026, các gia đình giàu nhất tiếp tục đóng góp hàng trăm triệu USD vào các chiến dịch, với phần lớn số tiền đi qua các tổ chức trung gian ít bị kiểm soát hơn.
Điều này tạo ra một hệ thống nơi quyền lực chính trị không chỉ dựa vào sự ủng hộ của cử tri, mà còn phụ thuộc vào khả năng huy động tài chính. Các tỷ phú không cần phải tranh cử để ảnh hưởng đến chính sách. Họ có thể làm điều đó từ bên ngoài hệ thống chính thức, thông qua mạng lưới tài trợ và quan hệ.
Elon Musk là trường hợp đặc biệt khi ông kết hợp cả hai: vừa tài trợ chính trị, vừa trực tiếp tham gia vào bộ máy chính quyền trong một số giai đoạn. Điều này cho thấy ranh giới giữa quyền lực kinh tế và quyền lực chính trị ngày càng mờ nhạt.
Jeff Bezos và Bernard Arnault đại diện cho một dạng quyền lực liên quan đến văn hóa và nhận thức.
Thông qua Amazon và quyền sở hữu The Washington Post, ông Bezos vận hành một mô hình kết hợp giữa tiêu dùng và truyền thông. Amazon vừa thay đổi cách người ta mua sắm, vừa thay đổi cách chuỗi cung ứng toàn cầu vận hành. Trong khi đó, quyền sở hữu một tờ báo lớn giúp ông ta có ảnh hưởng gián tiếp đến cách các vấn đề chính trị và xã hội.
Bernard Arnault, với đế chế LVMH, lại tác động đến hệ giá trị văn hóa. Các thương hiệu xa xỉ giờ đã trở thành một khái niệm về địa vị, thành công và bản sắc. Khi một tầng lớp tiêu dùng mới lựa chọn giá trị dựa trên những biểu tượng này, nó ảnh hưởng đến cách xã hội định nghĩa thành công và quyền lực. Đây là loại quyền lực mềm không thay đổi hành vi ngay lập tức, mà định hình cách con người nghĩ về thế giới.
Warren Buffett và quyền lực tài chính cổ điển
Khác với các tỷ phú công nghệ đại diện cho quyền lực nền tảng hay dữ liệu, tỷ phú Warren Buffett đại diện cho một dạng quyền lực lâu đời là những quyết định tài chính mang tính cấu trúc. Thông qua tập đoàn Berkshire Hathaway, Buffett không chỉ đầu tư vào hàng trăm công ty trên toàn cầu, mà còn đóng vai trò như một "người điều phối niềm tin" của thị trường. Mỗi quyết định mua hoặc bán của ông thường vừa tác động đến giá cổ phiếu, vừa gửi đi tín hiệu rộng hơn về triển vọng kinh tế, từ đó ảnh hưởng đến hành vi của các nhà đầu tư khác và cả chiến lược của doanh nghiệp.
Điểm đặc biệt của Buffett là danh mục đầu tư của ông trải rộng trên nhiều lĩnh vực cốt lõi của nền kinh tế từ năng lượng, bảo hiểm, hạ tầng cho đến tiêu dùng. Điều này mang lại cho ông một vị thế hiếm có: khả năng nhìn thấy và gián tiếp điều chỉnh dòng chảy của vốn ở quy mô hệ thống. Khi Berkshire dịch chuyển vốn, nó trở thành tín hiệu chiến lược mà cả thị trường phải phản ứng.
Tuy nhiên, quyền lực của Buffett không dừng lại ở thị trường tài chính. Việc ông cam kết dành hàng chục tỷ USD tài sản cá nhân, phần lớn thông qua việc tặng cổ phiếu Berkshire Hathaway cho Quỹ Gates đã góp phần tạo nên liên minh quyền lực giữa tài chính và từ thiện. Khoản tài trợ ban đầu trị giá khoảng 31 tỷ USD từ Buffett vào năm 2006 đã biến Quỹ Gates thành tổ chức từ thiện lớn nhất thế giới, và đến nay vẫn tiếp tục được bổ sung vốn định kỳ.
Mối liên kết này cho thấy một đặc điểm quan trọng của quyền lực siêu giàu hiện đại là hoạt động theo mạng lưới. Buffett không trực tiếp điều hành các chương trình y tế toàn cầu, nhưng nguồn lực tài chính của ông lại giúp định hình quy mô và hướng đi của chính những chương trình đó. Tương tự, các tỷ phú khác cũng liên kết thông qua quỹ đầu tư, hội đồng quản trị và các sáng kiến chung, tạo thành một hệ sinh thái nơi quyền lực được phân bổ nhưng vẫn liên kết.
Sâu xa hơn thì quyền lực của Buffett đại diện cho một dạng "ổn định hóa hệ thống". Trong những thời điểm khủng hoảng, như khủng hoảng tài chính hay biến động thị trường, các quyết định của ông thường được xem như tín hiệu trấn an. Điều này mang lại một vai trò gần giống với thể chế nhưng lại nằm ngoài cấu trúc công quyền. Khi một cá nhân có thể ảnh hưởng đến niềm tin của thị trường ở quy mô toàn cầu, quyền lực đó không còn đơn thuần là tài chính, mà trở thành một yếu tố cấu thành của trật tự kinh tế.
Chính vì vậy, nếu các tỷ phú công nghệ đại diện cho tương lai của quyền lực mềm, thì Buffett là minh chứng rằng những hình thức quyền lực "cổ điển" vẫn giữ vai trò nền tảng. Và trong sự kết hợp giữa tài chính, từ thiện và mạng lưới liên kết, quyền lực ấy trở nên tinh vi và bền vững hơn trong một thế giới đang ngày càng phụ thuộc vào dòng chảy của vốn.
Điểm đặc biệt ở quyền lực mềm của giới siêu giàu là nó không phù hợp với các cơ chế kiểm soát truyền thống. Nó không phải là quyền lực nhà nước, nên không chịu trách nhiệm trước cử tri. Nó cũng không phải là thị trường thuần túy, nên không bị điều chỉnh hoàn toàn bởi cạnh tranh.
Hiện tại, nó tồn tại ở giao điểm giữa kinh tế, chính trị và văn hóa nơi các quy tắc quản lý chưa kịp thích ứng. Sự hội tụ quyền lực này tạo ra một dạng "siêu tác nhân" trong hệ thống quốc tế vì một cá nhân hoặc nhóm nhỏ có thể đồng thời ảnh hưởng đến chính sách, thông tin, kinh tế và văn hóa.
