Tìm động lực tăng trưởng bền vững

Trao đổi tại một hội thảo tổ chức gần đây, ông Nguyễn Quốc Anh, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (NIEF) cho rằng, mục tiêu tăng trưởng hai con số không chỉ đặt ra yêu cầu về tốc độ mà quan trọng hơn là phải thay đổi cách thức tạo ra tăng trưởng, từ dựa nhiều vào gia tăng đầu vào sang dựa ngày càng nhiều hơn vào năng suất, công nghệ, đổi mới sáng tạo và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Theo đó, cùng với làm mới các động lực truyền thống, ông Quốc Anh cho rằng cần khai thác tốt hơn những không gian phát triển mới, nhất là kinh tế tư nhân, FDI chất lượng cao, hạ tầng, kinh tế số, kinh tế xanh và các ngành có năng suất, giá trị gia tăng cao.

Đây cũng là câu hỏi cốt lõi của mô hình tăng trưởng mới, không phải nền kinh tế huy động thêm được bao nhiêu nguồn lực, mà là nguồn lực đó được đưa vào đâu và tạo ra bao nhiêu giá trị.

Từ "bơm thêm vốn" sang nâng hiệu quả đồng vốn

Theo bà Lê Thị Mai Liên, Trưởng Ban Kinh tế vĩ mô và Dự báo, NIEF, giai đoạn 2021-2025, đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng đạt khoảng 47%. Tuy nhiên, năng suất lao động chỉ tăng bình quân 5,2%/năm, thấp hơn mục tiêu đề ra; hệ số ICOR ở mức 6,43, cho thấy hiệu quả sử dụng vốn vẫn còn hạn chế.

Trong khi đó, mục tiêu giai đoạn 2026-2030 là tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên. Theo bà Liên, giai đoạn tới cần chuyển từ tái cơ cấu theo chiều rộng sang tái cơ cấu theo chiều sâu, dịch chuyển nguồn lực sang những ngành có năng suất, hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn.

TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia kinh tế trưởng BIDV, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính - tiền tệ quốc gia, cũng cho rằng mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào vốn và lao động giá rẻ đang dần tới giới hạn. Khi chi phí vốn tăng, lực lượng lao động bước vào quá trình già hóa và ICOR còn cao, dư địa tăng trưởng bằng cách mở rộng đầu vào ngày càng thu hẹp.

Theo ông Lực, Việt Nam cần đồng thời thúc đẩy đầu tư, tiếp nhận và lan tỏa công nghệ, đổi mới sáng tạo, cùng với cải cách thể chế, phát triển hạ tầng số, nhân lực chất lượng cao và nâng hiệu quả phân bổ nguồn lực.

Đáng chú ý, việc khơi thông những nguồn lực đang bị "mắc kẹt" cũng có thể tạo thêm dư địa tăng trưởng mà không nhất thiết phải đưa thêm tiền vào nền kinh tế. TS. Cấn Văn Lực cho rằng nếu xử lý được các dự án đình trệ, nguồn lực và tài sản sử dụng chưa hiệu quả, tăng trưởng có thể được cải thiện thêm khoảng 1-2 điểm phần trăm mỗi năm.

Ở góc nhìn chất lượng dòng vốn, TS. Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh, nguyên Phó Viện trưởng CIEM, lưu ý quy mô vốn đầu tư hay lượng FDI thu hút chưa thể phản ánh đầy đủ chất lượng tăng trưởng. Điều quan trọng là dòng vốn có tạo ra chuyển dịch cơ cấu, nâng vị trí của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị và tạo lan tỏa công nghệ hay không.

Mở không gian mới cho doanh nghiệp và dòng vốn

Nếu giai đoạn trước tăng trưởng chủ yếu được thúc đẩy bởi vốn, lao động và mở rộng quy mô sản xuất, thì mô hình mới phải đặt khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, dữ liệu và năng suất vào trung tâm.

Bà Lê Thị Mai Liên cho rằng đến năm 2030, kinh tế số cần đóng góp khoảng 30% GDP, năng suất lao động tăng khoảng 8,5%/năm và TFP đóng góp trên 55%. Để đạt được mục tiêu này, cần hình thành các ngành, lĩnh vực mới như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, vật liệu mới, công nghệ sinh học, đồng thời tạo cơ chế để doanh nghiệp trở thành trung tâm của đổi mới sáng tạo.

Một trong những đề xuất đáng chú ý là sử dụng mua sắm công đổi mới sáng tạo, coi Nhà nước như "khách hàng đầu tiên" đối với sản phẩm công nghệ mới; hình thành quỹ đầu tư phát triển công nghệ chiến lược với sự tham gia và chia sẻ rủi ro của Nhà nước; xây dựng thị trường dữ liệu và chương trình AI dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.

TS. Võ Trí Thành nhấn mạnh dữ liệu đang trở thành một dạng hạ tầng sản xuất mới của nền kinh tế số. Tuy nhiên, nền tảng dữ liệu của Việt Nam còn yếu, trong khi khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu và liên kết giữa doanh nghiệp trong nước với khu vực FDI chưa tương xứng.

Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ thu hút vốn ngoại, mà phải nâng chất dòng vốn. FDI cần gắn nhiều hơn với chuyển giao công nghệ, phát triển công nghiệp hỗ trợ và liên kết với doanh nghiệp trong nước. Cùng với đó, khu vực tư nhân cần có thêm điều kiện để mở rộng quy mô, đầu tư công nghệ và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị mới.

Một bài toán khác là nguồn vốn cho tăng trưởng. Theo TS. Cấn Văn Lực, cần tiếp tục cải cách thị trường tài chính, giảm sự phụ thuộc quá lớn vào tín dụng ngân hàng, đồng thời phát triển thị trường cổ phiếu và trái phiếu để mở rộng nguồn vốn trung, dài hạn cho nền kinh tế.

Ở phía thể chế, các chuyên gia cho rằng cải cách phải đi trước để mở đường cho dòng vốn và công nghệ. Một hệ thống pháp luật linh hoạt hơn, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cùng khả năng xử lý nhanh các vấn đề phát sinh sẽ quyết định mức độ sẵn sàng của môi trường đầu tư trước những mô hình kinh doanh mới.

Như ông Nguyễn Quốc Anh nhấn mạnh, xuyên suốt mô hình tăng trưởng mới phải là yêu cầu xử lý hài hòa giữa tốc độ và chất lượng tăng trưởng, giữa huy động và sử dụng hiệu quả nguồn lực, giữa yêu cầu trước mắt và năng lực phát triển lâu dài.

Vì vậy, tăng trưởng hai con số không đơn thuần là câu chuyện có thêm bao nhiêu vốn, mà là vốn được đưa vào đâu, tạo ra năng suất thế nào và có kéo theo công nghệ, doanh nghiệp và những năng lực sản xuất mới hay không.

Giai đoạn 2026-2030 vì thế là thời điểm để Việt Nam "đổi số" dòng vốn: từ chạy theo quy mô sang hiệu quả, từ khai thác nguồn lực sẵn có sang tạo ra nguồn lực mới và từ tăng trưởng dựa vào đầu vào sang tăng trưởng dựa trên năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo.