Để hiện thực hóa khát vọng đưa khoa học, công nghệ trở thành động lực tăng trưởng then chốt, việc thiết lập hành lang pháp lý thử nghiệm linh hoạt song hành cùng nguồn vốn mồi chia sẻ rủi ro đang trở thành yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn.
![]() |
| Nhiều cơ chế, chính sách mới đột phá đã ban hành, nguồn lực đầu tư được tăng cường cho đổi mới sáng tạo |
Hành lang pháp lý và hệ sinh thái phát triển
Tại phiên chất vấn và trả lời chất vấn của Quốc hội về lĩnh vực khoa học và công nghệ tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân trả lời các câu hỏi của đại biểu Quốc hội về những khó khăn, vướng mắc trong phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Phát biểu tại phiên chất vấn, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, thời gian qua, lĩnh vực khoa học, công nghệ được sự quan tâm đặc biệt của Trung ương Đảng, Bộ Chính trị, Ban Bí thư và cả hệ thống chính trị. Nhiều cơ chế, chính sách mới, đột phá đã ban hành; nguồn lực đầu tư được tăng cường. Một số công nghệ lõi, công nghệ chiến lược từng bước được nghiên cứu, làm chủ. Công tác chuyển đổi số trong quản lý nhà nước, kết nối, chia sẻ dữ liệu có chuyển biến; việc nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo được chú trọng, từng bước hình thành hành lang pháp lý và hệ sinh thái phát triển.
Trong tiến trình kiến tạo hệ sinh thái đó, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) là một trong những cơ chế đột phá của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Khung pháp lý này gồm ba nội dung: Xác định phạm vi, địa điểm và thời gian thử nghiệm; quy định miễn trừ trách nhiệm cho đơn vị tổ chức thử nghiệm; bảo đảm quyền lợi của cá nhân, tổ chức tham gia. Các nội dung sẽ được cụ thể hóa phù hợp với từng lĩnh vực.
Tuy nhiên, theo Bộ trưởng, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cần được áp dụng khi quy định pháp luật chưa rõ, chưa cụ thể đối với vấn đề cần thử nghiệm. Đơn cử như thiết bị bay không người lái (UAV) hiện chưa có quy định đầy đủ, do đó tỉnh Tây Ninh đang xây dựng đề án vùng thử nghiệm bay từ 1 - 2 năm cho doanh nghiệp ứng dụng trong vận tải. Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và pháp luật về bưu chính. Tương tự, với xe không người lái, khung pháp lý cần phân định rõ trách nhiệm khi xảy ra tai nạn cũng như quyền lợi của người dân tham gia thử nghiệm.
Từ yêu cầu thực tiễn, nhiều địa phương đầu tàu đã chủ động thiết kế "không gian mở" đón đầu công nghệ. Sở Khoa học và Công nghệ TP. Hồ Chí Minh đang lấy ý kiến hoàn thiện dự thảo Nghị quyết về sandbox, đề xuất cho doanh nghiệp tiếp cận có thời hạn dữ liệu nhà nước, hạ tầng kỹ thuật, phòng thí nghiệm và tài sản công để thử nghiệm sản phẩm mới trong tối đa 3 năm (gia hạn một lần). Sau khi đánh giá đạt hiệu quả, sản phẩm có thể được ưu tiên mua sắm, đầu tư từ ngân sách thành phố để ứng dụng lần đầu và nhân rộng. Qua đó, thành phố kỳ vọng hình thành cơ chế minh bạch, vừa thúc đẩy kiểm chứng công nghệ mới, vừa kiểm soát rủi ro và bảo vệ quyền lợi các bên.
Dẫu vậy, sự vào cuộc nhanh chóng của các cấp cũng đặt ra bài toán về tính đồng bộ pháp luật. Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Nguyễn Phương Thủy (TP. Hà Nội) chỉ rõ, dù Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã thiết lập khung pháp lý chung, nhưng nhiều luật, nghị quyết gần đây tiếp tục bổ sung quy định thiếu thống nhất về thẩm quyền, thời hạn và điều kiện kiểm soát; thậm chí lẫn lộn giữa sandbox và thí điểm chính sách. Tình trạng này có nguy cơ tạo ra nhiều cơ chế thiếu liên thông, làm gia tăng thủ tục và gây khó khăn cho cả cơ quan quản lý lẫn doanh nghiệp.
Tìm đầu ra với mức giá phù hợp
Nếu sandbox giải quyết bài toán "được phép làm", thì bài toán sống còn tiếp theo đối với doanh nghiệp công nghệ là nguồn lực tài chính, khoảng cách này thị trường thường được gọi là “thung lũng chết” trong phát triển công nghệ. Theo ĐBQH Trần Thị Nhị Hà, đây là chặng đường đặc biệt khó khăn khi kiểm chứng, hoàn thiện công nghệ trước khi thương mại hóa (mức độ sẵn sàng công nghệ từ cấp độ 4 đến 7). Dù Điều 15 Nghị định số 265 của Chính phủ đã quy định ưu đãi thuế cho hoạt động nghiên cứu, phát triển, nhưng phạm vi và điều kiện áp dụng đối với những nghiên cứu rủi ro cao, chưa tạo ra sản phẩm thương mại vẫn cần được Bộ Tài chính và Bộ Khoa học và Công nghệ hướng dẫn cụ thể hơn.
Lý giải sâu hơn nguyên nhân khiến doanh nghiệp dễ gục ngã ở chặng đường này, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng phần lớn thất bại xảy ra khi sản phẩm mẫu đưa ra thị trường, bởi công nghệ mới chỉ là một phần của quá trình. Dẫn ví dụ công nghệ chế biến vỏ sầu riêng, dù nắm được công nghệ, doanh nghiệp vẫn phải đầu tư nhà máy, tổ chức vùng thu gom nguyên liệu và tìm đầu ra với mức giá phù hợp. Từ công nghệ đến thương mại hóa là chuỗi hoạt động mở rộng quy mô, tiếp thị đòi hỏi nguồn vốn rất lớn.
Để lấp đầy khoảng trống này, Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia với vốn khởi điểm 100 triệu USD nhằm kích hoạt hệ sinh thái khởi nghiệp công nghệ chiến lược. Các chuyên gia nhận định quỹ sẽ củng cố niềm tin cho nhà đầu tư quốc tế, nhưng Nhà nước chỉ nên đóng vai trò kiến tạo, dẫn dắt thị trường thay vì trực tiếp chọn doanh nghiệp để rót vốn.
Kinh nghiệm quốc tế cũng khẳng định sự tham gia của Nhà nước chỉ hiệu quả khi tuân thủ nguyên tắc thị trường. Bà Nguyễn Minh Phương, đại diện quỹ Quest Ventures, dẫn chứng từ mô hình của Singapore và Kazakhstan cho thấy: Giai đoạn đầu chỉ nên phân bổ vốn nhà nước cho một số quỹ tư nhân đã chứng minh được năng lực, sau đó đánh giá, sàng lọc trước khi mở rộng. Song song đó, khung pháp lý, chính sách thuế và năng lực quản lý quỹ phải hoàn thiện đồng bộ, bởi thiếu một trong ba yếu tố thì "vốn vào mà không ra được". Mô hình quỹ đầu tư vào các quỹ hoặc đồng đầu tư cùng tư nhân được xem là hướng đi tối ưu nhất hiện nay.
Không chỉ ở tầm quốc gia, dòng vốn mồi đã chuyển hóa thành hành động cụ thể tại địa phương. Thành phố Hà Nội đã phê duyệt 2 nhiệm vụ công nghệ chiến lược và phân bổ 600 tỷ đồng ngân sách cho Quỹ Đầu tư mạo hiểm. Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Trương Việt Dũng khẳng định Thủ đô sẽ hỗ trợ doanh nghiệp giai đoạn đầu thương mại hóa với cam kết “Nhà nước sẽ là khách hàng đầu tiên”. Tuy nhiên, khâu thực thi vẫn là điểm nghẽn khi 75% doanh nghiệp chưa tiếp cận đầy đủ thông tin hỗ trợ. Thành phố yêu cầu lập tổ điều phối chuyên trách kết nối viện, trường, doanh nghiệp và hệ thống hóa chính sách thành tài liệu hướng dẫn rõ ràng về quy trình, đầu mối.
Ở tầm vĩ mô, để hai trụ cột "hành lang thử nghiệm" và "nguồn lực tài chính" vận hành thông suốt, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu hoàn thành sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật bất cập, chấn chỉnh khâu thực thi và khẩn trương chuẩn hóa quy chuẩn, định mức, cơ chế khoán chi qua Quỹ đổi mới sáng tạo và sandbox.
Cùng với tháo gỡ thể chế, kỷ luật tài chính cũng được đặt lên hàng đầu. Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh phải xử lý dứt điểm nguồn kinh phí chưa phân bổ chi tiết; việc rót vốn phải gắn với sản phẩm, tiến độ và đơn vị chịu trách nhiệm rõ ràng. Đặc biệt, trong năm 2027, phải vận hành hiệu quả Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia, hoàn thiện cơ chế huy động và thoái vốn, theo dõi tách bạch vốn cam kết với vốn thực góp, lấy kết quả ứng dụng và doanh thu thương mại hóa làm thước đo hiệu quả đầu tư.