Kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cho mô hình phát triển mới

Để cụ thể hóa mô hình phát triển mới này, đưa khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo (ĐMST), chuyển đổi số và dữ liệu trở thành bộ khung hạ tầng vững chắc, chúng ta cần chuyển dịch từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo và đồng hành. Nguyên lý là như vậy, nhưng trong thực thi thì thật khó khăn, từ khung khổ pháp lý đến năng lực của những “công bộc của Nhân dân” trong nhận biết, thấu hiểu và giải quyết hiệu quả vấn đề của doanh nghiệp khoa học công nghệ và ĐMST.

Xây dựng chính sách "ba nhà" thế hệ mới

Để hiện thực hóa mô hình phát triển mới, có lẽ cần thiết kế đồng bộ để kết nối các mắt xích trong hệ sinh thái. Đầu tiên là nỗ lực đồng bộ hóa hệ sinh thái ĐMST để xóa bỏ sự sụt gãy giữa khâu nghiên cứu và thị trường, kết nối chặt chẽ các thành tố: hạ tầng - tài chính - dữ liệu - tiêu chuẩn - thị trường. Có thể xây dựng chính sách "ba nhà" thế hệ mới, lấy doanh nghiệp làm trung tâm đầu ra, Viện nghiên cứu/Trường đại học là trung tâm cung ứng giải pháp, và nhà nước giữ vai trò kết nối, "đặt hàng" thông qua các nhiệm vụ khoa học công nghệ quốc gia. Cần xây dựng mạng lưới các Trung tâm ĐMST quốc gia và vùng gắn với chuẩn hóa các tiêu chuẩn kỹ thuật để sản phẩm ĐMST của Việt Nam có thể lập tức tiếp cận và tương thích với thị trường quốc tế. Thúc đẩy hoạt động thương mại hóa kết quả nghiên cứu thông qua các sàn giao dịch công nghệ, khuyến khích dòng vốn tư nhân và dòng vốn quốc tế tham gia mua bán, chuyển giao công nghệ.

ĐMST và phát triển công nghệ cốt lõi luôn đi kèm tỷ lệ thất bại cao, cho nên, nếu không có cơ chế nhà nước “chia sẻ rủi ro”, doanh nghiệp sẽ chọn giải pháp an toàn thay vì đột phá. Cần sớm luật hóa cơ chế thí điểm (Sandbox), cho phép thử nghiệm các công nghệ, mô hình kinh doanh mới (như Fintech, tự động hóa, AI trong y tế, giao thông, xe tự hành, người máy…) trong một không gian và thời gian giới hạn, nơi các quy định pháp lý cũ tạm thời được nới lỏng. Cho phép nhà nước tham gia góp “vốn mồi” cùng các quỹ đầu tư tư nhân để tài trợ cho các dự án khởi nghiệp công nghệ giai đoạn đầu. Thay đổi quy chế quản lý vốn nhà nước đầu tư cho khoa học công nghệ, sẵn sàng chấp nhận xác suất thất bại, đánh giá hiệu quả dựa trên toàn bộ danh mục đầu tư thay vì quy trách nhiệm pháp lý trên từng dự án thất bại đơn lẻ.

Một ưu tiên quan trọng là sớm luật hóa cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho các lĩnh vực như fintech, AI hay tự động hóa. Chỉ những mô hình có tính đột phá, mang lại lợi ích rõ ràng cho xã hội và đáp ứng yêu cầu quản trị rủi ro mới được tham gia. Kết quả thử nghiệm sẽ là cơ sở để hoàn thiện chính sách, giúp nhà nước quản lý rủi ro nhưng không làm chậm ĐMST.

Doanh nghiệp tham gia sandbox phải chứng minh năng lực quản trị rủi ro, có phương án bảo vệ dữ liệu người dùng và đủ năng lực tài chính để khắc phục hậu quả nếu xảy ra sự cố. Quan trọng hơn, kết quả từ quá trình thử nghiệm sẽ trở thành cơ sở thực tiễn để cơ quan quản lý hoàn thiện các nghị định, thông tư và chính sách liên quan. Đây là điểm mấu chốt để doanh nghiệp dám dấn thân ĐMST và Nhà nước áp dụng cơ chế "miễn trừ trách nhiệm hành chính" đối với những rủi ro phát sinh ngoài ý muốn, miễn là không có hành vi gian lận hay trục lợi.

Hoàn thiện khung pháp lý quản trị dữ liệu và thúc đẩy AI

Cùng với đó, hoàn thiện khung pháp lý quản trị dữ liệu quốc gia và thúc đẩy AI trên cơ sở một hành lang pháp lý rõ ràng về quyền sở hữu, an toàn thông tin và chia sẻ dữ liệu khi phân định rõ dữ liệu mở (ai cũng được dùng), dữ liệu chia sẻ có điều kiện giữa các cơ quan/doanh nghiệp, và dữ liệu bảo mật, vừa bảo đảm quyền riêng tư cá nhân song song với việc không làm nghẹt dòng chảy của dữ liệu. Xây dựng kho dữ liệu dùng chung (Open Data) trên cơ sở Nhà nước số hóa và mở các tập dữ liệu phi cá nhân hóa (khí tượng, bản đồ, xu hướng kinh tế, giao thông) để doanh nghiệp và các nhà phát triển có nguồn dữ liệu huấn luyện AI, ưu tiên ứng dụng vào các lĩnh vực có tác động lớn đến năng suất và chất lượng dịch vụ.

Cải cách sâu hệ thống tài chính và môi trường kinh doanh bằng cách chuyển từ phục vụ cho mô hình kinh doanh truyền thống, dựa trên tài sản thế chấp là bất động sản sang mô hình mới đòi hỏi dòng vốn dựa trên tài sản trí tuệ và tiềm năng tăng trưởng. Xây dựng cơ chế định giá và chấp nhận tài sản trí tuệ (bằng sáng chế, phần mềm, bản quyền) làm tài sản bảo đảm để vay vốn ngân hàng. Khơi thông dòng vốn dài hạn từ các quỹ hưu trí, quỹ bảo hiểm, và thị trường trái phiếu xanh/trái phiếu công nghệ để đầu tư vào các dự án hạ tầng nền tảng. Đơn giản hóa tối đa thủ tục hành chính hành chính cho doanh nghiệp công nghệ, áp dụng dịch vụ công trực tuyến mức độ 4 toàn diện để giảm tiếp xúc trực tiếp, triệt tiêu chi phí không chính thức.

Một ví dụ điển hình của yêu cầu đổi mới tư duy quản lý là điều kiện IPO đối với các doanh nghiệp công nghệ, đặc biệt là fintech. Nhiều doanh nghiệp phải chấp nhận thua lỗ trong những năm đầu để đầu tư cho hạ tầng công nghệ, dữ liệu và mở rộng thị trường. Khi đạt quy mô đủ lớn, doanh thu và lợi nhuận có thể tăng trưởng mạnh, nhưng khoản lỗ lũy kế từ giai đoạn đầu tư ban đầu vẫn còn trên sổ sách và trở thành rào cản khi niêm yết trên thị trường chứng khoán.

Điều này đặt ra yêu cầu cần có cách tiếp cận phù hợp hơn với đặc thù của doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Thay vì chỉ nhìn vào chỉ tiêu lỗ lũy kế, cơ quan quản lý cần đánh giá toàn diện hơn về khả năng tăng trưởng, hiệu quả mô hình kinh doanh và giá trị tài sản vô hình mà doanh nghiệp đã tạo dựng.

Chúng ta, ai cũng thuộc lòng các mục tiêu phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội của giai đoạn trước là điện, đường, trường, trạm, nay phải làm quen với khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và dữ liệu - hạ tầng hỗ trợ mọi ngành kinh tế truyền thống khác tăng năng suất và tiến vào chuỗi giá trị cao hơn. Có như vậy, mô hình phát triển mới sẽ đi vào cuộc sống một cách thiết thực nhất, phục vụ cho mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững đất nước trong giai đoạn hiện nay.