Nếu hỏi các lãnh đạo CNTT về AI chủ quyền (sovereign AI), sẽ có nhiều câu trả lời khác nhau. Một số người thậm chí còn gặp khó khăn khi định nghĩa thuật ngữ này.

AI chủ quyền là một khái niệm mới nổi, tập trung vào việc trao cho các tổ chức, hoặc quốc gia quyền kiểm soát cách thức phát triển, triển khai và quản trị công nghệ, thường là thông qua việc tận dụng nguồn nhân lực, dữ liệu và cơ sở hạ tầng nội bộ.

Tuy nhiên, chỉ 13% người tham gia khảo sát do công ty Dữ liệu quốc tế IDC và nhà cung cấp nền tảng AI Cohere thực hiện cho biết AI chủ quyền được hiểu rõ trong toàn bộ tổ chức của họ; cứ ba lãnh đạo CNTT thì có một người gặp khó khăn khi diễn giải khái niệm này theo cách hiểu của riêng mình.

Theo những người ủng hộ, việc hiểu rõ khái niệm này rất quan trọng đối với lãnh đạo CNTT, vì nó giúp họ kiểm soát chi phí, bảo mật dữ liệu nội bộ và tránh tình trạng phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất.

Theo chuyên gia CNTT, một kế hoạch AI chủ quyền vững chắc có thể giúp tổ chức tránh được những gián đoạn do các yếu tố ngoài tầm kiểm soát gây ra.

Thực tế, trong năm qua, các doanh nghiệp đã phải đối mặt với một thực tế khắc nghiệt: các hệ thống AI phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng bên ngoài có thể bị gián đoạn bất ngờ bởi những quyết định và hành động nằm ngoài tầm kiểm soát của họ. Các hạn chế về quyền truy cập cùng số sự cố an ninh mạng nghiêm trọng đã trở thành lời cảnh tỉnh toàn cầu, phơi bày sự mong manh của việc phụ thuộc vào công nghệ bên ngoài.

Do vậy, AI chủ quyền hướng tới việc trao cho các tổ chức quyền tự chủ, quyền lựa chọn và quyền kiểm soát tối đa trong quá trình triển khai và vận hành các hệ thống AI.

Bản chất của khái niệm chủ quyền là trao cho người dùng quyền kiểm soát hệ thống công nghệ của họ, bao gồm khả năng lựa chọn phương thức triển khai, cách thức vận hành, loại dữ liệu được nạp vào hệ thống và cách thức nhân viên tiếp cận công nghệ đó.

Nhiều mục tiêu dưới một khái niệm chung

Sự nhầm lẫn về AI chủ quyền (sovereign AI) phần nào phản ánh những mục tiêu khác nhau của các bên liên quan. Một số người dùng muốn tối đa hóa các lựa chọn mô hình AI, số khác muốn kiểm soát tốt hơn dữ liệu được đưa vào hệ thống AI, hoặc muốn dữ liệu lưu trữ trong phạm vi biên giới quốc gia, muốn kiểm soát chi phí, hay muốn vận hành các mô hình AI được tối ưu hóa cho ngôn ngữ hoặc văn hóa bản địa của họ.

Một số chuyên giá cho rằng AI chủ quyền bao gồm năm đặc điểm: chủ quyền dữ liệu, thẩm quyền pháp lý, nguồn gốc mô hình, quyền kiểm soát vận hành và sự độc lập trong chuỗi cung ứng.

Đáp ứng được một trong những yếu tố này không có nghĩa là đáp ứng được tất cả các yếu tố còn lại; vì vậy, hai lãnh đạo có thể cùng ủng hộ AI chủ quyền nhưng lại có quan điểm rất khác biệt về nó.

Những người ủng hộ cho rằng quyền tự do lựa chọn không nhất thiết đồng nghĩa với việc công ty phải tự lưu trữ mô hình AI tại cơ sở của mình hay dữ liệu bắt buộc phải nằm trong một quốc gia cụ thể. AI chủ quyền thiên về việc duy trì các phương án dự phòng khi xảy ra những tình huống bất ngờ.

Theo quan điểm này, mô hình chủ quyền vẫn hoạt động hiệu quả ngay cả khi nhà cung cấp đơn phương chấm dứt hợp đồng, mô hình của doanh nghiệp bị đưa vào danh sách cấm xuất khẩu và kết nối bị cắt đứt. Mỗi kịch bản trong số này đều đã thực sự xảy ra ở đâu đó trong năm qua.

Một số lại có định nghĩa khác. Sự nhầm lẫn về AI chủ quyền là điều dễ hiểu vì đây thực chất là bốn khái niệm riêng biệt được gộp lại làm một. Bốn khái niệm đó bao gồm: vị trí vật lý nơi lưu trữ dữ liệu của công ty; hệ thống pháp luật của quốc gia nào có quyền yêu cầu truy cập dữ liệu đó; ai là người kiểm soát mô hình AI; và liệu công ty có thể tiếp tục hoạt động hay không nếu mối quan hệ với nhà cung cấp mô hình chấm dứt.

Trong cuốn sách Sovereign AI: The Enterprise Guide to AI That Is Private by Design, Compliant by Default, and Yours Forever (AI Chủ quyền: Cẩm nang Doanh nghiệp về AI có tính riêng tư ngay từ thiết kế, tuân thủ quy định mặc định và thuộc quyền sở hữu vĩnh viễn của bạn) của tác giả Pattanaik, nhận định: “Các nhà cung cấp thường bán cho bạn yếu tố đầu tiên và gọi đó là chủ quyền, bởi vì việc chứng minh nơi lưu trữ dữ liệu rất dễ dàng và tạo ra hình ảnh minh họa bắt mắt. Yếu tố khó khăn nằm ở điểm thứ hai, và đó là vấn đề pháp lý chứ không phải vấn đề kỹ thuật. Một máy chủ đặt tại Frankfurt nhưng thuộc sở hữu của một công ty Mỹ vẫn có thể bị can thiệp theo luật pháp Mỹ”.

Mặc dù khái niệm này chủ yếu xoay quanh quyền kiểm soát, nhưng rất ít công ty thực sự muốn nắm toàn quyền kiểm soát đối với toàn bộ hệ thống AI của mình. Việc tự xây dựng các mô hình riêng rất tốn kém và thường mang lại kết quả kém hiệu quả hơn. Điều mà các CIO thực sự mong muốn là sự phụ thuộc có giới hạn: nắm rõ chính xác những gì mình đang phụ thuộc vào, hiểu rõ hệ quả nếu có sự thay đổi, và có sẵn phương án rút lui mà không mất thời gian thực hiện.”

Tác động trong tương lai

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng lợi ích mang lại không phải lúc nào cũng thấy ngay lập tức.

Giá trị thường xuất hiện vào những thời điểm cụ thể chứ không phải liên tục, chẳng hạn như khi cơ quan quản lý đặt câu hỏi về đơn vị xử lý dữ liệu và phạm vi quyền tài phán áp dụng, hoặc khi nhà cung cấp thay đổi các điều khoản tại thời điểm gia hạn hợp đồng. Những tổ chức đã sớm cân nhắc vấn đề chủ quyền dữ liệu/AI sẽ có sẵn câu trả lời. Trong khi đó, những đơn vị khác thường chỉ nhận ra vấn đề và đối mặt với khủng hoảng cùng một lúc.

Dù vậy, đà phát triển mạnh mẽ của khái niệm này, với sự tiên phong từ các ngành chịu sự quản lý chặt chẽ như ngân hàng, y tế và khu vực công… những nơi coi đây là một yêu cầu bắt buộc.

Theo một nhà cung cấp giải pháp cổng kết nối AI dành cho doanh nghiệp, cũng đã ghi nhận xu hướng áp dụng tương tự, trong đó các ngành chịu sự quản lý chặt chẽ và các nhà thầu quốc phòng là những đơn vị đi đầu.

Một khuyến nghị được đưa ra là tổ chức nên tập trung vào một số câu hỏi then chốt để quyết định xem có nên tìm hiểu về AI có chủ quyền hay không. Những công ty có thể hưởng lợi nhiều nhất bao gồm: các đơn vị chịu sự quản lý của nhiều cơ quan chức năng hoặc có nhiều pháp nhân; các doanh nghiệp có đội ngũ đông đảo lập trình viên đang vận hành tác nhân (agent) viết mã; và những công ty phụ thuộc vào một nhà cung cấp mô hình AI duy nhất chiếm hơn một nửa ngân sách dành cho AI của họ. Với quy mô lớn, chỉ cần nhà cung cấp thay đổi giá cũng đủ để trở thành một vấn đề lớn về ngân sách.

AI có chủ quyền là một phần của chiến lược dài hạn thay vì mang lại lợi ích tức thì. Một kế hoạch bài bản sẽ giúp tổ chức nhanh chóng chuyển sang sử dụng các mô hình AI mã nguồn mở khi chi phí cho các mô hình AI tiên tiến nhất trở nên quá đắt đỏ. Công việc này chủ yếu giúp ngăn ngừa tổn thất hơn là tạo ra lợi nhuận trực tiếp, đó là lý do tại sao nó hiếm khi được phê duyệt ngân sách nếu đứng độc lập.

Nhiều công ty quan tâm đến vấn đề này, nhưng mối quan tâm của họ lại khác nhau tùy theo từng khía cạnh.Trong các ngành chịu sự quản lý chặt chẽ, họ chú trọng đến vấn đề tuân thủ quy định; còn ở những ngành có biên lợi nhuận thấp, họ lại đặc biệt quan tâm đến việc kiểm soát chi phí. Các lĩnh vực như sản xuất, viễn thông và năng lượng đều rất chú trọng khả năng kiểm soát chi phí của mình.

LTV