TPHCM thiết lập 'hệ điều hành' mới cho đại đô thị

TPHCM đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với khát vọng trở thành trung tâm tài chính quốc tế, trung tâm đổi mới sáng tạo, đầu tàu kinh tế số và một đại đô thị cạnh tranh trong khu vực châu Á. Thế nhưng, TPHCM càng đối diện rõ hơn với nghịch lý: tốc độ vận động của đô thị đang vượt nhanh hơn khả năng thích ứng của mô hình quản trị hiện tại.

Đó cũng là lý do vì sao việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TPHCM không chỉ là câu chuyện “trao thêm cơ chế”, mà sâu xa hơn là tìm kiếm một “hệ điều hành” mới cho quản trị đại đô thị trong thời đại số.

Nhiều năm qua, TPHCM luôn là nơi năng động nhất cả nước khi liên tục mở rộng không gian phát triển, thu hút dòng vốn đầu tư lớn, thúc đẩy kinh tế số, đổi mới sáng tạo, logistics, thương mại và dịch vụ tài chính.

Các dự án metro, TOD (phát triển đô thị lấy giao thông công cộng làm trung tâm quy hoạch), trung tâm tài chính quốc tế hay đô thị sáng tạo phía Đông đều cho thấy khát vọng bước lên một nấc thang phát triển mới.

Chính quá trình ấy, những “độ trễ thể chế” ngày càng bộc lộ rõ. Một dự án hạ tầng lớn có thể mất nhiều năm chỉ để hoàn thiện thủ tục. Một đồ án quy hoạch phải đi qua quá nhiều tầng nấc phê duyệt.

Một quyết định cần phản ứng nhanh trước thực tiễn đô thị lại bị kéo dài bởi cơ chế xin phép nhiều cấp. Dữ liệu phân tán, trách nhiệm phân tán, quyền lực phân tán khiến không ít cơ hội phát triển bị chậm lại hoặc bỏ lỡ.

Vấn đề của TPHCM hôm nay không đơn thuần là thiếu nguồn lực phát triển. Thành phố có thị trường, có doanh nghiệp, có sức sáng tạo xã hội rất lớn. Điều còn thiếu nhiều khi là năng lực xử lý sự phức tạp của phát triển hiện đại.

Bởi đại đô thị thế kỷ XXI không còn là một đơn vị hành chính thông thường. Đó là nơi dòng vốn vận động theo thời gian thực; dữ liệu trở thành tài nguyên chiến lược; giao thông, năng lượng, logistics và trí tuệ nhân tạo (AI) kết nối thành những hệ sinh thái phức hợp; tốc độ ra quyết định trở thành một năng lực cạnh tranh.

Khi đô thị thay đổi với tốc độ của thời đại số nhưng mô hình quản trị vẫn vận hành theo logic hành chính truyền thống, thì thể chế rất dễ trở thành điểm nghẽn của phát triển.

Điểm đáng chú ý trong các thảo luận gần đây về Luật Đô thị đặc biệt là tư duy tiếp cận đã thay đổi khá căn bản, đó là thiết kế một mô hình quản trị phù hợp với bản chất của một đại đô thị hiện đại.

Tinh thần xuyên suốt của dự thảo luật là phân quyền thực chất hơn cho TPHCM; tăng tính chủ động trong quy hoạch, đầu tư, tài chính, quản lý đất đai và phát triển hạ tầng; đồng thời chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ “xin - cho” sang trách nhiệm giải trình. Đây là bước chuyển rất quan trọng.

Thực chất, TPHCM đang cần một “hệ điều hành” mới, cho phép dữ liệu được kết nối theo thời gian thực; các quyết định được đưa ra nhanh hơn và sát thực tiễn hơn; quyền lực đi cùng trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn; chính quyền đóng vai trò điều phối phát triển thay vì chỉ quản lý hành chính.

Đó cũng là lý do nhiều chuyên gia nhấn mạnh đến các cơ chế sandbox (thử nghiệm có kiểm soát), bảo vệ cán bộ dám nghĩ dám làm, hay mô hình quản trị dựa trên dữ liệu và KPI. Bởi đổi mới luôn đi kèm rủi ro. Nếu mọi sai số đều bị nhìn như sai phạm, thì rất khó hình thành một nền quản trị sáng tạo và năng động.

Trong bối cảnh ấy, chính quyền đô thị hiện đại không còn chỉ là “cơ quan quản lý”. Nó phải trở thành trung tâm điều phối dữ liệu, nền tảng kết nối nguồn lực, bộ não vận hành hệ sinh thái phát triển đô thị; đó là thay đổi lớn nhất về triết lý quản trị.

Ý nghĩa của Luật Đô thị đặc biệt vì thế không chỉ nằm ở TPHCM. Nếu được thiết kế tốt và thực thi hiệu quả, đây có thể trở thành cuộc thử nghiệm lớn cho tương lai quản trị đô thị của Việt Nam trong thế kỷ XXI.

TPHCM có thể trở thành nơi mở đường cho tư duy ấy. Từ phân quyền thực chất hơn, quản trị dữ liệu tốt hơn, điều hành thời gian thực tốt hơn, đến xây dựng nền hành chính linh hoạt hơn và đề cao trách nhiệm giải trình hơn, tất cả đều không chỉ phục vụ cho sự phát triển.

Chúng có thể góp phần định hình mô hình quản trị quốc gia trong thời đại mới. Và đó mới là ý nghĩa lớn nhất của hành trình xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TPHCM hôm nay.

TS. Nguyễn Sĩ Dũng