'AI không làm cho vàng, dầu mỏ bớt quan trọng'

Đó là chia sẻ của ông Colin Blackwell, Chủ tịch Hyperion Fintech, công ty dịch vụ công nghệ tài chính tại Thụy Sĩ, chuyên gia về AI, trong bài phỏng vấn với Tạp chí Nhà đầu tư (Nhadautu.vn). Ông Blackwell đưa ra nhiều nhận định liên quan đến mối quan hệ AI – tài nguyên thiên nhiên, mức độ áp dụng và cả sai lầm của doanh nghiệp khi sử dụng AI.

Chào ông, AI chưa bao giờ rẻ như hiện nay, nhưng tài nguyên thiên nhiên cũng chưa bao giờ quan trọng đến thế. Ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

Ông Colin Blackwell: Tôi cho rằng quan điểm đó nhìn chung là đúng, nhưng cần một lưu ý quan trọng. Hiện nay có rất nhiều cuộc thảo luận về việc AI tiêu thụ lượng lớn điện năng, nước và năng lực tính toán. Một phần áp lực đó sẽ được giảm bớt nhờ tiến bộ công nghệ, bởi các phòng thí nghiệm AI lớn đang không ngừng làm cho các mô hình và thuật toán trở nên hiệu quả hơn nhiều.

Nói cách khác, trí tuệ sẽ tiếp tục trở nên rẻ hơn và mạnh mẽ hơn với tốc độ phi thường. Nhưng AI không làm cho thế giới vật chất như vàng, bạc, dầu mỏ bớt quan trọng đi. Chúng ta vẫn đang sống trong một nền kinh tế thực, không phải nền kinh tế ảo. Con người vẫn cần thực phẩm, nhiên liệu, kim loại, vận chuyển, nhà ở, giao thông và điện năng. AI có thể làm giảm chi phí của lao động trí óc và khiến tri thức trở nên dồi dào hơn, nhưng nó không làm mất đi vai trò kinh tế cốt lõi của các tài nguyên tự nhiên. Theo nghĩa đó, AI đang khiến tri thức ngày càng giống như một dạng cơ sở hạ tầng.

AI đang khiến tri thức ngày càng giống như một dạng cơ sở hạ tầng.

Trong một số trường hợp AI còn mạnh hơn cả chuyên gia lành nghề

Vậy theo ông, chúng ta đang ở đâu trong chu kỳ phát triển của AI?

Ông Colin Blackwell: Chúng ta hiện đang ở giai đoạn tăng trưởng theo cấp số nhân kép. AI đã và đang cải thiện nhanh chóng trong một thời gian, nhưng chúng ta không còn ở trong giai đoạn thử nghiệm chậm chạp nữa.

Chúng ta hiện đang ở điểm cất cánh, nơi mà trong nhiều tác vụ tư duy, AI đã mạnh hơn người bình thường, và trong một số trường hợp còn mạnh hơn cả các chuyên gia lành nghề. Quan điểm của tôi là chúng ta cũng đang bước vào giai đoạn mà AI ngày càng hỗ trợ cải thiện và thiết kế chính AI, điều này càng thúc đẩy chu kỳ nhanh hơn nữa. Đó là lý do tại sao sự thay đổi hiện nay mang lại cảm giác diễn ra gần như hàng ngày thay vì hàng năm.

AI ngày nay giống với Internet năm 1995, di động năm 2007 hay điện toán đám mây năm 2015 hơn?

Ông Colin Blackwell: Có những điểm tương đồng với cả 3, nhưng tôi cho rằng về bản chất, AI còn có quy mô tác động lớn hơn. Internet đã thay đổi cách con người tiếp cận thông tin. Công nghệ di động thay đổi khả năng truy cập và mức độ tiện lợi. Điện toán đám mây thay đổi cách phần mềm và hạ tầng tính toán được cung cấp. Nhưng tất cả những công nghệ đó, suy cho cùng, vẫn chỉ là công cụ.

AI khác biệt ở chỗ nó tác động trực tiếp đến chính trí tuệ. Nó không chỉ giúp con người sử dụng công cụ hiệu quả hơn, mà còn bắt đầu đảm nhiệm những phần lớn của công việc trí óc, những phần từng là nền tảng cho cả ngành nghề, mô hình kinh doanh và cấu trúc quản trị. Chính điều này khiến AI mang tính đột phá sâu rộng hơn so với các làn sóng công nghệ thông thường.

Theo ông, AI đang thay đổi bản đồ kinh tế toàn cầu như thế nào?

Ông Colin Blackwell: AI đang định hình lại nền kinh tế toàn cầu bằng cách làm giảm mạnh chi phí của nhiều loại lao động trí thức, đồng thời nâng cao giá trị chiến lược của tốc độ, khả năng thích ứng và năng lực ra quyết định của lãnh đạo. Những ngành vốn phụ thuộc vào lao động trí óc đắt đỏ đang chịu áp lực lớn. Ngược lại, các quốc gia và doanh nghiệp biết kết hợp AI với năng lượng, phần cứng, văn hoá khởi nghiệp và khả năng ra quyết định nhanh sẽ giành được lợi thế vượt trội.

Các quốc gia và doanh nghiệp biết kết hợp AI với năng lượng, phần cứng, văn hoá khởi nghiệp và khả năng ra quyết định nhanh sẽ giành được lợi thế vượt trội.

Đối với Việt Nam, tôi cho rằng đây là một cơ hội lớn. Việt Nam sở hữu lực lượng lao động trẻ, tham vọng và ngày càng am hiểu công nghệ. Nếu nguồn lực này được kết hợp với mô hình kinh doanh và năng lực lãnh đạo phù hợp, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng các doanh nghiệp ứng dụng AI để bứt phá, vượt lên trên những đối thủ đi trước nhưng chậm thích ứng.

AI không làm giá trị con người biến mất

Những lĩnh vực nào sẽ mở rộng biên lợi nhuận nhiều nhất, và những lĩnh vực nào có nguy cơ bị xói mòn?

Ông Colin Blackwell: Những lĩnh vực có khả năng mở rộng biên lợi nhuận mạnh nhất là các lĩnh vực có thể sử dụng AI để tăng quy mô đầu ra đáng kể mà không cần tăng nhân sự tương ứng. Điều này bao gồm một số mảng như phần mềm, dịch vụ số, phân tích dữ liệu, giao dịch, marketing…

Ngược lại, những lĩnh vực đối mặt với rủi ro lớn nhất là các ngành dịch vụ mà giá trị chủ yếu đến từ việc bán lao động trí óc theo giờ. Nhiều công ty tư vấn, mô hình dịch vụ pháp lý, một phần ngành tài chính, nghiên cứu, hành chính và các doanh nghiệp dựa nhiều vào tri thức sẽ chịu áp lực về biên lợi nhuận, khi khách hàng ngày càng có thể tự thực hiện nhiều công việc hơn chỉ bằng cách tương tác với AI.

Tuy nhiên, những doanh nghiệp chiến thắng trong các lĩnh vực này sẽ là những doanh nghiệp chủ động tái cấu trúc từ sớm. Giá trị con người, con người vẫn không biến mất: thuyết phục, xây dựng niềm tin, phán đoán, đàm phán, biện hộ và quản trị quan hệ vẫn giữ vai trò cốt lõi.

Vì vậy, rủi ro không nằm ở bản thân ngành, mà nằm ở việc doanh nghiệp có chuyển đổi mô hình đủ nhanh hay không.

Sai lầm của doanh nghiệp: Xem AI như một công cụ AI truyền thống

Từng tư vấn gặp gỡ nhiều doanh nghiệp Việt, ông thấy đâu là sai lầm lớn nhất mà các công ty đang mắc phải khi triển khai AI?

Ông Colin Blackwell: Sai lầm lớn nhất là xem AI như một dự án IT truyền thống. Đó là một mô hình tư duy sai. Trước đây, doanh nghiệp có thể dành 6–12 tháng để thiết kế và triển khai một dự án công nghệ lớn mà vẫn kỳ vọng kết quả cuối cùng còn phù hợp. Nhưng với AI, tốc độ phát triển quá nhanh đến mức khi một dự án triển khai chậm hoàn tất, phần lớn những gì đã xây dựng có thể đã trở nên lỗi thời.

Vì vậy, vấn đề không nằm chủ yếu ở công nghệ. Thực tế, công nghệ ngày càng dễ tiếp cận hơn. Bạn không cần phải là lập trình viên để khai thác giá trị từ AI. Điều quan trọng là phải xác định rõ mục tiêu và tư duy logic về nhu cầu thực sự của doanh nghiệp. Thách thức cốt lõi nằm ở chiến lược và tổ chức: doanh nghiệp cần định hình mình sẽ trông như thế nào trong một tương lai có AI, và làm thế nào để lãnh đạo đưa tổ chức tiến tới đó đủ nhanh.

Với AI, tốc độ phát triển nhanh đến mức khi một dự án triển khai chậm hoàn tất, phần lớn những gì đã xây dựng có thể đã trở nên lỗi thời.

Cá nhân giỏi AI hơn tổ chức

Có chuyện một số công ty đang làm AI chủ yếu để phô trương không?

Ông Colin Blackwell: Có, chắc chắn là như vậy. Vẫn còn rất nhiều “AI mang tính trình diễn”. Một số công ty muốn thể hiện mình hiện đại trước nhà đầu tư, hội đồng quản trị hoặc truyền thông, nhưng thực chất không thay đổi mô hình vận hành cốt lõi. Họ triển khai các dự án thử nghiệm, thuyết trình, lập ra hội đồng, đưa ra khẩu hiệu, thay vì xây dựng năng lực thực sự.

Vấn đề là điều này ngày càng dễ bị nhận ra. Trong những ngành vốn dễ bị AI làm gián đoạn, thị trường tài chính đã bắt đầu phân biệt rõ ai thực sự thích ứng và ai không. Những công ty chậm chạp, mang tính phòng thủ hoặc chỉ làm AI một cách hời hợt sẽ ngày càng bị “lộ”, và nhà đầu tư cũng ngày càng tinh vi hơn trong việc nhận diện điều đó.

Tại các công ty Việt Nam, là một chuyên gia về AI, ông từng gặp những trường hợp dở khóc dở cười nào khi ứng dụng AI chưa?

Ông Colin Blackwell: Rồi, nhưng tôi cho rằng đây không phải hiện tượng riêng của Việt Nam mà mang tính toàn cầu. Hiện tượng quan trọng nhất là cái mà tôi gọi là “shadow AI” (AI “lậu”). Điều này xảy ra khi doanh nghiệp tiến quá chậm, khiến nhân viên âm thầm sử dụng các công cụ AI của riêng họ để làm việc nhanh hơn và hiệu quả hơn so với những gì hệ thống chính thức cho phép. Công ty có thể cho rằng một công việc cần một tuần theo quy trình cũ, nhưng nhân viên biết rằng AI có thể xử lý phần lớn trong vòng một giờ, và vì vậy họ sử dụng AI, thường là không báo cáo.

Điều này tạo ra một vấn đề quản trị nghiêm trọng. Ban lãnh đạo mất khả năng kiểm soát và quan sát: ai đang làm gì, công việc thực sự mất bao lâu, dữ liệu đang đi đâu, những rủi ro nào phát sinh, và chi phí vận hành thực tế là bao nhiêu. Trên thực tế, hai “tổ chức” bắt đầu tồn tại song song: tổ chức chính thức và nhân viên đang vận hành thực sự. Đây không phải là vấn đề của nhân viên, mà thường là dấu hiệu cho thấy quản lý đang thay đổi quá chậm trong khi lực lượng lao động đang đi trước doanh nghiệp về mặt công nghệ.

Những ngành nghề nào mà chúng ta từng nghĩ là an toàn hiện đang bị ảnh hưởng rất nhiều bởi AI?

Ông Colin Blackwell: Ngày càng nhiều ngành nghề dựa trên lao động trí óc đang bị đặt trước rủi ro. Trước đây, người ta cho rằng tự động hoá chủ yếu tác động đến các công việc lặp lại, mang tính quy trình. Nhưng hiện nay, AI đã bắt đầu ảnh hưởng đến cả những nhiệm vụ bậc cao: phân tích, soạn thảo, tổng hợp, nhận diện mẫu, hỗ trợ ra quyết định, và thậm chí cả tư duy chiến lược.

Điều này không có nghĩa là các ngành nghề chuyên môn sẽ biến mất. Thay vào đó, giá trị của phần “thuần trí óc” đang suy giảm. Những ngành từng dựa vào độ phức tạp của tri thức như một “lớp bảo vệ” đang nhận ra rằng lợi thế này yếu hơn họ từng nghĩ. Giá trị còn lại và ngày càng quan trọng nằm ở những yếu tố con người: phán đoán, trách nhiệm giải trình, sự tin cậy và khả năng thuyết phục.

Những ngành từng dựa vào độ phức tạp của tri thức như một “lớp bảo vệ” đang nhận ra rằng lợi thế này yếu hơn họ từng nghĩ.

Mặt trái lớn nhất của việc áp dụng AI hiện nay là gì?

Ông Colin Blackwell: Mặt trái lớn nhất không nằm ở bản thân AI, mà ở việc con người từ bỏ khả năng phán đoán của chính mình. Nguy cơ thực sự là khi con người ngừng suy nghĩ độc lập, không còn rèn luyện sự sáng tạo và tinh thần trách nhiệm, mà đơn giản là giao phó mọi thứ cho máy móc. Điều này rất nguy hiểm, vì nó làm suy yếu giá trị và năng lực chủ động của chính họ.

Những người thành công sẽ là những người sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ. Họ vẫn giữ vai trò đưa ra phán đoán, định hướng, kiểm soát chất lượng đầu ra và chịu trách nhiệm cho kết quả. Chính vì vậy, giá trị của họ ngày càng gia tăng. Ngược lại, nếu một bộ phận lớn trở nên thụ động và phụ thuộc, AI sẽ làm gia tăng sự phân hoá rõ rệt giữa người thắng và người thua trên thị trường lao động và trong xã hội. Đây là một mối quan ngại về việc áp dụng AI điều mà tôi đặc biệt nhấn mạnh trong công việc của mình.

Siêu AI trong 1 thập kỷ tới

Nếu phải đưa ra một dự đoán về AI trong một thập kỷ tới, ông sẽ nói gì?

Ông Colin Blackwell: Dự đoán táo bạo của tôi là siêu trí tuệ nhân tạo, xét dưới góc độ ứng dụng trong kinh doanh, sẽ đến nhanh hơn mức độ chuẩn bị của hầu hết các tổ chức. Tôi không nói đến một robot mang tính khoa học viễn tưởng. Tôi đang nói đến các “hệ sinh thái AI” hoạt động phối hợp với nhau hiệu quả đến mức có thể đảm nhiệm phần lớn những gì doanh nghiệp hiện nay gọi là tư duy: lập kế hoạch, phân tích, điều phối và thực thi.

Khi đó, bản chất cạnh tranh sẽ thay đổi. Nếu nhiều doanh nghiệp có thể tiếp cận nguồn “trí tuệ gần như vô hạn” theo nhu cầu, thì lợi thế truyền thống dựa trên lao động trí óc của con người sẽ trở nên kém ý nghĩa hơn nhiều. Điều này sẽ buộc phải xuất hiện các mô hình kinh doanh hoàn toàn mới, cấu trúc tổ chức mới, và xa hơn là những giả định kinh tế mới. Thực tế, nhiều điều từng được cho là sẽ mất 10 năm để xảy ra đã bắt đầu diễn ra chỉ trong những tháng đầu của năm 2026.

Nhiều điều từng được cho là sẽ mất 10 năm để xảy ra đã bắt đầu diễn ra chỉ trong những tháng đầu của năm 2026.

Ông sẽ mô tả mối quan hệ giữa AI và tài nguyên thiên nhiên trong nền kinh tế 10 năm tới như thế nào?

Ông Colin Blackwell: Trong 10 năm tới, những nền kinh tế chiến thắng sẽ là những nền kinh tế kết hợp được trí tuệ nhân tạo dồi dào với khả năng tiếp cận ổn định các nguồn lực vật lý - năng lượng, vật liệu - cùng với các kỹ năng con người vẫn tạo ra niềm tin, khả năng phán đoán và định hướng.

Nếu nói thêm một ý, thì đó là: AI sẽ làm cho trí tuệ trở nên rẻ hơn, nhưng đồng thời khiến vai trò của lãnh đạo, tài nguyên thiên nhiên và những giá trị thực sự mang tính con người trở nên quan trọng hơn về mặt chiến lược - chứ không phải ít đi.