Nhân loại đang lao mình vào một cuộc thử nghiệm toàn cầu. Hơn 1 tỷ người có một nguồn thông tin và hướng dẫn nhận thức mới và chưa từng có trước đây - Trí tuệ nhân tạo (AI).

Vậy, chính xác thì AI đang ảnh hưởng đến tâm trí, suy nghĩ, niềm tin và quan điểm của chúng ta như thế nào?

Các nhà khoa học đang nỗ lực tìm hiểu, và các báo cáo được công bố mới đây cung cấp những hiểu biết sâu sắc về những gì đang diễn ra.

Công cụ viết của AI có thể ảnh hưởng đến niềm tin và quan điểm của bạn

Các nhà nghiên cứu của Đại học Cornell mới công bố một bài báo, trình bày chi tiết hai thí nghiệm nhằm tìm hiểu tác động nhận thức của các công cụ tạo nội dung (công cụ viết) của AI.

Một thí nghiệm tập trung vào các bài kiểm tra tiêu chuẩn hóa. Nhưng thí nghiệm thú vị hơn tập trung vào các ý tưởng hoặc quan điểm gây tranh cãi và liệu các công cụ viết có ảnh hưởng đến chúng hay không.

Các nhà nghiên cứu đã điều chỉnh các gợi ý tự động hoàn thành (tự động điền nội dung - autocomplete) để ủng hộ hoặc phản đối án tử hình, quyền bầu cử của người phạm tội, khai thác khí đá phiến hoặc sinh vật biến đổi gen. Sau đó, họ đo lường mức độ ảnh hưởng của các đề xuất đến quan điểm của người tham gia nghiên cứu.

Kết quả cho thấy, tính năng tự động hoàn thành có thiên vị đã thay đổi quan điểm nhiều hơn so với việc chỉ đọc quan điểm thiên vị đó. Rõ ràng, bản chất tương tác, cùng viết của các đề xuất tự động hoàn thành bằng AI đóng vai trò quan trọng trong việc thuyết phục.

Ngoài ra, phần lớn người tham gia không tin rằng tính năng tự động hoàn thành bằng AI có thiên vị và không tin rằng họ bị ảnh hưởng đến suy nghĩ của mình.

Điều thú vị hơn nữa là, một số người tham gia đã được cảnh báo rằng tính năng tự động hoàn thành có thiên vị nhưng nó vẫn thay đổi quan điểm của họ.

Điều khiến nghiên cứu này trở nên thú vị là số người sử dụng tính năng tự động hoàn thành dựa trên AI nhiều hơn hẳn so với chatbot AI. Nếu chính phủ hoặc các tổ chức khác muốn thay đổi dư luận, việc sử dụng tính năng tự động hoàn thành có thiên vị có lẽ sẽ hiệu quả hơn, ví dụ như so với việc thao túng bằng mô hình ngôn ngữ lớn (LLM).

Rất khó có khả năng các công cụ tự động hoàn thành sẽ được điều chỉnh để khiến bạn thay đổi quan điểm về án tử hình. Nhưng rủi ro thực sự nằm ở sự ảnh hưởng tinh tế theo thời gian. Bởi vì trí tuệ nhân tạo (AI) vốn dĩ có những thành kiến nhất định.

Hóa ra, các công cụ viết dựa trên AI không chỉ có thể thay đổi quan điểm và niềm tin của bạn, mà còn có thể khiến bạn trở nên nhạt nhẽo.

Trí tuệ nhân tạo đang làm đồng nhất hóa cách diễn đạt của con người

Một bài báo khác cũng mới được công bố do ba nhà nghiên cứu tại Đại học Nam California thực hiện - đã phát hiện ra rằng việc sử dụng chatbot dựa trên LLM đang xóa bỏ sự đa dạng không chỉ về cách diễn đạt mà còn cả về tư duy. Nghiên cứu này tổng hợp các phát hiện từ ngôn ngữ học, tâm lý học, khoa học nhận thức và khoa học máy tính.

Hàng trăm triệu người hiện đang sử dụng cùng một số ít mô hình AI để viết email, soạn thảo báo cáo, lên ý tưởng và trau chuốt bài viết của họ. Bởi vì các mô hình đó được đào tạo trên các tập dữ liệu khổng lồ, trong đó tiếng Anh, quan điểm phương Tây và quan điểm của nam giới có học thức, thu nhập cao và theo chủ nghĩa tự do chiếm ưu thế, nên giọng điệu và phong cách viết có xu hướng như vậy, bất kể người dùng có phù hợp với khuôn mẫu đó hay không.

Khi bạn yêu cầu AI “cải thiện” bài viết của mình, nó không chỉ sửa ngữ pháp. Nó còn điều chỉnh từ ngữ và thậm chí cả ý tưởng của bạn theo một khuôn mẫu duy nhất.

Các nhà nghiên cứu đã phân tích một nghiên cứu tạo ra 30.000 bài luận xin nhập học đại học bằng cách sử dụng LLM. Các bài luận cho thấy sự tương đồng cao về ngữ nghĩa và từ vựng trên diện rộng - một sự thu hẹp đáng kể phạm vi biểu đạt của con người.

Một phát hiện khác. Khi AI “mài giũa” bài viết - các bài đăng, bài báo, tóm tắt học thuật, bài luận cá nhân - các văn bản kết quả hội tụ quá nhiều về phong cách và độ phức tạp đến nỗi khó có thể đoán được quan điểm chính trị, tính cách, giới tính hoặc tuổi tác của tác giả. Nói cách khác, AI không chỉ mài giũa bài viết. Nó xóa bỏ cá tính của tác giả.

Ngoài ra, khi các nhà nghiên cứu yêu cầu các mô hình AI viết từ góc nhìn của một người cụ thể (ví dụ, một người khiếm thị), các mô hình có xu hướng tạo ra những hình ảnh rập khuôn, biếm họa về người ngoài cuộc hơn là những miêu tả chân thực từ bên trong về trải nghiệm đó.

Trong khi mọi người thường coi chatbot LLM là công cụ hỗ trợ viết, các nhà nghiên cứu lại xem chúng là “người cùng suy luận”, có nghĩa là chúng là một phần của quá trình hình thành tư duy của người dùng.

Và đó là một vòng luẩn quẩn. Khi lối viết đồng nhất lan rộng, những văn bản chung chung đó bị hút vào dữ liệu huấn luyện, tạo ra một vòng phản hồi ngày càng tẻ nhạt, dẫn đến sự khái quát hóa kiến thức và quan điểm của thế giới. Khi chatbot trở nên tẻ nhạt hơn, chúng ta cũng trở nên tẻ nhạt hơn. Và khi chúng ta trở nên tẻ nhạt hơn, chatbot lại càng trở nên tẻ nhạt hơn nữa.

Tất cả những điều này có nghĩa là gì, và tại sao nó lại quan trọng?

Điều quan trọng nhất bạn nên hiểu từ bài viết này là: suy nghĩ, quan điểm, ý tưởng và cách diễn đạt của chúng ta đều liên kết với nhau và bị ảnh hưởng mạnh mẽ bởi một số ít công cụ trí tuệ nhân tạo (AI).

Khái niệm này được thể hiện rõ nhất qua khái niệm “lý thuyết nhận thức phân tán”, được nhà nhân chủng học nhận thức Edwin Hutchins phát triển hàng thập kỷ trước khi các công cụ LLM trở nên phổ biến vào những năm 1990 và được trình bày chi tiết trong cuốn sách “Cognition in the Wild” năm 1995 của ông.

Áp dụng vào kỷ nguyên LLM, chatbot chính hoạt động vừa như công cụ nhận thức, vừa như những đối tác tư duy cùng xây dựng thực tại với người dùng. Chúng duy trì, làm rõ và khuếch đại niềm tin của chúng ta. Và khi chúng tạo ra ảo giác, chúng cũng có thể khiến chúng ta ảo giác.

Hai thuộc tính của chatbot AI khuếch đại hiệu ứng này. Đầu tiên là sự nịnh hót. Chúng quá dễ dãi và có nhiều khả năng hơn con người chỉ đơn giản là làm theo niềm tin của người dùng.

Thứ hai là cái gọi là “xác nhận liên chủ thể mô phỏng”, theo đó chatbot AI có thể mang lại cho người dùng cảm giác về một thực tại chung, ngay cả khi thực tại của người dùng không nhất thiết được nhiều người chia sẻ (Cảm giác này có thể đặc biệt hấp dẫn đối với những người đang trải qua sự cô đơn, bị cô lập xã hội hoặc rối loạn tâm thần).

Tóm lại, chatbot AI dựa trên LLM có thể ảnh hưởng đến những gì công chúng tin là đúng mà người dùng thậm chí không nhận ra hoặc tin rằng đó là sự thật.

Sáu cách để bảo vệ bản thân khỏi một thế giới quan được định hình bởi AI

Chúng ta khó có thể làm gì để ngăn chặn sự trượt dốc của nhân loại vào việc bị AI thao túng. Nhưng chúng ta có thể tự bảo vệ mình, và chúng ta nên làm vậy. Sau đây là cách.

- Chấp nhận sự thật rằng trí thông minh, trình độ học vấn và nhận thức của bạn về vấn đề này không làm cho bạn miễn nhiễm với ảnh hưởng của các công cụ AI.

Đừng sử dụng tính năng tự động hoàn thành (autocomplete). Hãy tắt nó đi. Sử dụng từ ngữ của riêng bạn, chứ không phải của trí tuệ tập thể.

- Viết mà không sử dụng AI. Hiểu rằng viết không gì khác hơn là tư duy được làm rõ. Khi chatbot viết cho bạn, chúng cũng suy nghĩ thay bạn. Viết mà không dùng AI là chìa khóa để trau dồi tư duy của riêng bạn, bảo tồn và truyền đạt cá tính của bạn, và nâng cao giá trị của bạn với tư cách là một chuyên gia, một công dân và một con người.

- Vượt qua sự xu nịnh của chatbot. Sử dụng kỹ thuật tạo câu hỏi để buộc chatbot phải bất đồng, thách thức và tranh luận với bạn. Tôi thậm chí sẽ cung cấp cho bạn câu hỏi, mà bạn có thể sao chép và dán vào chatbot của mình: “Bạn là đối tác tranh luận trí tuệ của tôi. Nhiệm vụ của bạn là bất đồng với tôi một cách mang tính xây dựng, chứ không phải là đồng ý. Đối với mỗi ý tưởng tôi đưa ra: 1) xác định và thách thức các giả định ngầm; 2) xây dựng một lập luận phản bác mạnh mẽ; 3) kiểm tra logic của tôi để tìm ra lỗi, lỗ hổng logic hoặc điểm yếu; 4) đưa ra các quan điểm thay thế cho quan điểm của tôi; và 5) ưu tiên sự thật hơn sự đồng thuận.”

- Hãy trau dồi những suy nghĩ cá nhân của bạn trong một blog. Khi bạn có một suy nghĩ hoặc ý tưởng rõ ràng, hãy mã hóa nó trong một blog. Đừng sử dụng AI cho nghiên cứu, chỉnh sửa hoặc bất cứ điều gì khác. Ngay cả khi bạn sử dụng AI cho các mục đích khác, hãy biến blog của bạn thành một “không gian không có AI”. Mục đích của blog nên là để bạn công khai trau dồi suy nghĩ, niềm tin và quan điểm của mình, đồng thời khẳng định và duy trì cá tính nhận thức riêng trong một thế giới ngày càng giống nhau.

- Hãy thu thập phần lớn thông tin và ý tưởng từ những cuốn sách hay, những bài báo chất lượng và những nghiên cứu khoa học đáng tin cậy. Tránh “tiêu thụ” nội dung được trình bày cho bạn bởi thuật toán mạng xã hội; thay vào đó, hãy chọn lọc những tiếng nói chân thực, độc đáo của con người bằng cách sử dụng RSS (Really Simple Syndication - là một định dạng tập tin XML dùng để tóm tắt và cập nhật tự động nội dung từ các website mà không cần truy cập trực tiếp, giúp người dùng tiết kiệm thời gian, nhận tin nhanh qua các trình đọc RSS). Cứ thoải mái đăng bài trên mạng xã hội, nhưng đừng “tiêu thụ” bài đăng của người khác.

Khoa học đã chứng minh. Chatbot AI đang thay đổi suy nghĩ của chúng ta, và không phải theo chiều hướng tốt hơn. Tin tốt là bạn có thể tận dụng cuộc cách mạng AI theo nhiều cách, đồng thời bảo vệ tâm trí của chính mình khỏi bị ảnh hưởng bởi trí tuệ tập thể của AI.

LTV