Đầu tư chuyển đổi số, đừng lặp lại bài học tin học hóa

Chuyển đổi số đang trở thành một trong những chương trình đầu tư công lớn của Việt Nam hiện nay và trong nhiều năm tới. Từ trung ương đến địa phương, nhiều dự án số hóa đang được chuẩn bị hoặc triển khai, từ xây dựng cơ sở dữ liệu, nền tảng số, hệ thống quản lý cho đến dịch vụ công trực tuyến.

Trong việc thực hiện chuyển đổi số, có nhiều vấn đề cần đặt ra và câu chuyện vừa kể trên, tưởng chừng rất nhỏ nhưng lại phản ánh một vấn đề không nhỏ trong quá trình chuyển đổi số của khu vực công.

Hai mươi năm trước, Việt Nam từng trải qua giai đoạn bùng nổ đầu tư công nghệ thông tin trong khu vực công, lúc đó hay gọi là “tin học hóa”. Hầu như bộ, ngành và địa phương nào cũng xây dựng phần mềm quản lý riêng, cổng thông tin điện tử riêng, cơ sở dữ liệu riêng. Mỗi nơi một nền tảng, mỗi hệ thống một chuẩn dữ liệu. Câu chuyện tưởng chừng rất nhỏ nhưng lại phản ánh một vấn đề không nhỏ trong quá trình chuyển đổi số của khu vực công.

Kết quả là sau một thời gian, nhiều hệ thống vận hành rời rạc, khó kết nối với nhau. Có nơi phải bỏ đi làm lại từ đầu vì công nghệ thay đổi hoặc hệ thống không còn phù hợp, những bài học ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị.

Khi chuyển đổi số trở thành ưu tiên quốc gia, nhiều cơ quan bắt đầu xây dựng hệ thống riêng để giải quyết nhu cầu trước mắt. Điều này cũng dễ hiểu vì mỗi ngành, mỗi địa phương đều có đặc thù quản lý khác nhau. Nhưng nếu thiếu một kiến trúc tổng thể rõ ràng, các dự án số hóa rất dễ đi theo con đường cũ: mỗi nơi một hệ thống, mỗi nơi một chuẩn dữ liệu.

Việt Nam đã có những nền tảng quan trọng cho chuyển đổi số trong 5 năm qua. Đó là hạ tầng viễn thông băng rộng đã phủ tới hơn 99% thôn bản, tốc độ Internet di động nằm trong nhóm cao của thế giới và mạng 5G đang từng bước được triển khai. Nhiều nền tảng số quốc gia như Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, Cổng dịch vụ công quốc gia hay hệ thống định danh điện tử đã đi vào vận hành.

Những nền tảng này tạo điều kiện để người dân và doanh nghiệp tham gia giao dịch điện tử thuận tiện hơn. Kinh tế số cũng đang trở thành một động lực tăng trưởng quan trọng khi doanh thu ngành công nghiệp công nghệ thông tin và điện tử liên tục tăng mạnh trong những năm gần đây.

Vấn đề nằm ở chỗ chuyển đổi số không phải là câu chuyện đầu tư mua phần mềm. Đó là câu chuyện tái thiết quy trình quản trị. Nếu quy trình cũ vẫn giữ nguyên, việc số hóa chỉ biến giấy tờ trong tủ hồ sơ thành các tệp dữ liệu điện tử lưu trên mạng, trên máy tính, chứ không làm thay đổi cách vận hành của hệ thống.

Đây cũng là điểm khác biệt căn bản giữa chuyển đổi số và tin học hóa. Tin học hóa chủ yếu nhằm hỗ trợ công việc hiện có. Còn chuyển đổi số đòi hỏi thiết kế lại cách cung cấp dịch vụ, cách ra quyết định và cách quản lý dữ liệu.

Vì vậy, bài toán không nằm ở việc đầu tư bao nhiêu hệ thống mà nằm ở việc các hệ thống đó có kết nối được với nhau hay không. Một nền kinh tế số không thể vận hành trên hàng trăm cơ sở dữ liệu tách rời, mỗi nơi một định dạng, mỗi nơi một tiêu chuẩn. Đừng để xảy ra tình huống tỉnh này dùng hệ thống khác tỉnh kia như trường hợp lãnh đạo một xã đã nói ở phần đầu bài viết.

Tránh lặp lại vết xe cũ không nằm ở khẩu hiệu chuyển đổi số mà ở kỷ luật trong kiến trúc hệ thống, trong chuẩn dữ liệu và trong cách sử dụng ngân sách công.

Nói cách khác, chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện công nghệ mà trước hết là bài toán quản trị. Nếu giải được bài toán này, đầu tư số hóa sẽ trở thành động lực cho cải cách. Nếu không, nó có thể chỉ là phiên bản mới của một câu chuyện cũ từng xảy ra nhiều năm trước.

Hồng Văn