Nhìn từ xung đột Trung Đông nghĩ về ‘lá chắn’ đa tầng cho năng lượng

Giá xăng tăng “phi mã” - “cú sốc” của người dân, doanh nghiệp

“Cú sốc” giá nhiên liệu, bắt nguồn từ sự gián đoạn nguồn cung dầu khi xảy ra xung đột tại khu vực Trung Đông, tạo ra những tác động tiêu cực tới kinh tế toàn cầu, gồm Việt Nam - một nền kinh tế vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiên liệu nhập khẩu.

Cụ thể, hai nhà máy lọc dầu là Dung Quất và Nghi Sơn hiện đáp ứng khoảng 70% nhu cầu xăng dầu trong nước. Nhưng để tạo ra lượng xăng dầu thành phẩm này, Việt Nam phải nhập khẩu 19 triệu tấn dầu thô, là nguyên liệu đầu vào cho sản xuất.

Để đáp ứng 30% nhu cầu sản xuất và tiêu dùng còn lại, Việt Nam phải nhập thêm 10 triệu tấn xăng dầu thành phầm từ nước ngoài.

“Tổng chi phí cho nhập khẩu xăng dầu thành phẩm và dầu thô khoảng 18 tỉ đô la Mỹ. Ngoài ra, nước ta vẫn phải nhập hơn 3,2 triệu tấn khí hoá lỏng, với giá trị khoảng hơn 2 tỉ đô la, phục vụ nhu cầu của các nhà máy điện và tiêu dùng”, Đại sứ Nguyễn Quang Khai, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Iraq, UAE và một số nước Trung Đông thông tin.

Bối cảnh trên khiến kinh tế Việt Nam chịu tác động không nhỏ, mỗi khi giá dầu tăng, kéo chi phí nhập khẩu và giá bán lẻ xăng dầu trong nước tăng theo. Hơn nữa, cơ chế điều hành giá mới – cho phép cơ quan quản lý điều chỉnh giá ngay lập tức, khi giá nhiên liệu thế giới biến động từ 7% trở lên trong một ngày - cũng khiến những tác động từ biến động giá bán lẻ xăng dầu trở nên rõ nét.

Điển hình là giai đoạn từ ngày 7-3 tới 10-3, khi xăng dầu liên tục “lập đỉnh” mới, cao hơn nhiều so với thời điểm trước đó 1 tuần. Xu hướng này, cùng lo ngại thiếu nguồn cung, khiến người dân đổ xô mua tích trữ, thúc đẩy nhu cầu tiêu thụ xăng dầu tại Hà Nội tăng 30-50% so với ngày trước đó và dẫn tới tình trạng quá tải ở nhiều cửa hàng, theo thông tin từ Sở Công Thương Hà Nội.

Còn lực lượng quản lý thị trường thành phố ghi nhận khoảng 20 cửa hàng tạm dừng bán hoặc hết hàng do chưa được bổ sung nguồn kịp thời tính tới ngày 8-3.

Trước tình trạng trên, tại một cuộc họp ngày 10-3, ông Nguyễn Sinh Nhật Tân, Thứ trưởng Bộ Công Thương, cho biết dự trữ bắt buộc tại các doanh nghiệp đầu mối đảm bảo 20 ngày cung ứng theo quy định, nên Việt Nam chưa phải dùng đến nguồn dự trữ quốc gia. Nguồn dự trữ vốn chỉ sử dụng trong trường hợp thiếu hụt nguồn nhập khẩu hoặc sản xuất trong nước sụt giảm nghiêm trọng. Tuy nhiên, hình ảnh người dân phải xếp hàng dài, chờ khoảng 30-45 phút mới tới lượt đổ xăng vẫn xuất hiện trong cùng ngày.

Từ góc nhìn của đơn vị sản xuất xăng dầu, ông Nguyễn Việt Thắng, Tổng giám đốc, Công ty lọc hóa dầu Bình Sơn, cho biết đơn vị đã chủ động nâng mức tồn kho, điều hành sản xuất linh hoạt theo nhu cầu thị trường và đa dạng hóa nguồn nguyên liệu ngay từ đầu năm 2026, nhằm chuẩn bị cho mục tiêu tăng trưởng hai con số và ứng phó với các tình huống bất thường của thế giới.

Nhưng với 30-35% dầu thô, là nguyên liệu sản xuất đầu vào cho sản xuất tại nhà máy lọc dầu Dung Quất - được nhập khẩu từ khu vực Tây Phi, Địa Trung Hải, Mỹ và một phần từ khu vực Trung Đông, ông Thắng lo ngại giá dầu, phụ phí, cước vận chuyển và phí bảo hiểm có thể tiếp tục tăng mạnh. Điều này làm gia tăng đáng kể chi phí đầu vào và rủi ro tài chính, nếu xung đột tại Trung Đông kéo dài.

Liên quan việc nhập dầu thô cho sản xuất xăng dầu trong nước, theo Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân, Việt Nam có nhiều nguồn mua từ Đông Nam Á, Mỹ và Trung Đông. Trong đó một số lô hàng từ Trung Đông hiện bị chậm trễ, do tình hình khu vực, song nguồn cung trên thị trường thế giới không thiếu, vấn đề chủ yếu là mức giá.

Bên cạnh yếu tố giá, một rủi ro khác là khả năng gián đoạn chuỗi cung ứng, do một số quốc gia có thể hạn chế xuất khẩu, để ưu tiên nhu cầu nội địa. Những yếu tố này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch vận hành nhà máy, đặc biệt trong giai đoạn cuối quí 2 và đầu quí 3-2026.

“Khi xảy ra bất ổn địa chính trị và xung đột tại Trung Đông, nhu cầu với dầu thô nội địa sẽ gia tăng, dẫn đến cạnh tranh gay gắt trong các đợt đấu thầu quốc tế mua dầu thô”, ông Thắng thông tin với báo chí.

Với cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam, áp lực chi phí vẫn là mối quan tâm thường trực. Khảo sát mới đây của Vietnam Report cho biết 70,4% doanh nghiệp chọn “biến động giá năng lượng và nguyên vật liệu đầu vào” là thách thức lớn thứ hai trong năm 2026.

Theo đó, sự kết hợp giữa bất ổn địa chính trị và biến động giá đầu vào hàm ý rằng rủi ro bên ngoài có xu hướng lan truyền nhanh vào chi phí sản xuất trong nước, làm gia tăng tính bất định trong hoạch định kế hoạch kinh doanh.

Cần giải pháp “giảm sốc” đa tầng

Trong bối cảnh xăng dầu là mặt hàng chiến lược, có vai trò đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế và cũng là nguồn tài nguyên hữu hạn, PGS. TS Nguyễn Thường Lạng, Viện Thương mại và kinh tế quốc tế (Đại học Kinh tế quốc dân), cho rằng cần có nhiều giải pháp mang tính chủ động, để ổn định thị trường xăng dầu.

Trong ngắn hạn, Chính phủ và các cơ quan điều hành nên công bố rõ ràng về lượng dự trữ xăng dầu quốc gia, năng lực cung ứng của doanh nghiệp và các phương án điều hành thị trường. Bởi khi người dân biết nguồn cung vẫn được bảo đảm, tâm lý lo lắng sẽ giảm, giúp hạn chế “hiệu ứng đám đông” từng xảy ra ít ngày gần đây.

Ngoài ra, tăng cường kiểm soát hành vi đầu cơ, găm hàng hoặc thao túng thị trường. “Các tập đoàn, doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu cũng cần chủ động công khai thông tin về nguồn cung và khả năng đáp ứng thị trường để củng cố niềm tin của người tiêu dùng”, ông Lạng khuyến nghị.

Với Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng, ông Lạng cho rằng nên tham mưu cho Chính phủ về phương án đàm phán với các đối tác xuất khẩu xăng dầu sang Việt Nam. Bởi trong bối cảnh thị trường năng lượng thế giới biến động mạnh, một số nhà cung ứng có thể tận dụng cơ hội đẩy giá lên cao.

“Cần có cơ chế đàm phán phù hợp, đề nghị các đối tác chia sẻ rủi ro với Việt Nam, tránh tình trạng lợi dụng biến động để tăng giá quá mức”, ông Lạng đề xuất.

Thực tế, Công ty lọc hoá dầu Bình Sơn đã triển khai mua cấu tử xăng có trị số octane cao để phối trộn từ tháng 2-2026. Tuy nhiên tới tháng 3, vẫn chưa thể mua đủ khối lượng theo kế hoạch, do nguồn cung khan hiếm và thị trường biến động mạnh.

Để gỡ khó, đơn vị này đã kiến nghị các cấp có thẩm quyền xem xét cơ chế ưu tiên, cho phép doanh nghiệp được mua tối đa dầu thô và condensate khai thác trong nước. Đồng thời, áp dụng cơ chế tạm thời ưu tiên dầu thô nội địa cho nhà máy lọc dầu Dung Quất để chế biến xăng dầu thành phẩm, cũng như hạn chế xuất khẩu dầu thô nội địa trong giai đoạn cao điểm rủi ro (đến hết quí 3-2026 hoặc đến khi thị trường quốc tế ổn định).

Bên cạnh những giải pháp ngắn hạn, Việt Nam sẽ xây kho chứa xăng dầu riêng để nâng năng lực dự trữ, đáp ứng khoảng 15-20 ngày nhập khẩu ròng tới 2030, theo nội dung tại Quyết định 861/2023 về quy hoạch hạ tầng dự trữ, cung ứng xăng dầu, khí đốt. Giai đoạn sau 2030, mức dự trữ xăng dầu thành phẩm, dầu thô sẽ tăng lên khoảng 25-30 ngày nhập ròng.

Cộng với nguồn lực dự trữ thương mại, sản xuất, Việt Nam đặt mục tiêu đưa tổng dự trữ dầu thô, sản phẩm xăng dầu cả nước đạt 75-80 ngày nhập khẩu ròng, phấn đấu đạt 90 ngày nhập ròng.

Vân Phong